Archiwum i Biblioteka Konwentu Zakonu Bonifratrów w Cieszynie
2010-04-12 09:41:47

          Księgozbiór Braci Miłosiernych, funkcjonujący w strukturze cieszyńskiego Konwentu, jako wydzielona statutowo i utrzymywana ze środków zakonnych jednostka o nazwie Archiwum i Biblioteka OO. Bonifratrów w Cieszynie. Jest ona najstarszą zachowaną do czasów współczesnych cieszyńską kolekcją biblioteczną. Jej historia w bezpośredni sposób wiąże się z losami założonego w Cieszynie na przełomie XVII i XVIII w. klasztoru Braci Miłosiernych, w którym od początku zabiegano o stworzenie własnego księgozbioru. Wymagało tego zarówno życie religijne Konwentu, jak i służba pełniona przez braci w szpitalu i aptece. Potrzeby te zadecydowały jednocześnie o użytkowym charakterze klasztornej biblioteki i tematyce gromadzonych książek. Według katalogu sporządzonego w latach trzydziestych XX w., biblioteka OO. Bonifratrów obejmowała 1 539 dzieł, wśród których 5 wydanych zostało w XVI, 11 w XVII, a 110 w XVIII w. Reszta książek nie była datowana bądź też pochodziła z XIX i XX w. Obecnie księgozbiór cieszyńskiego Konwentu Braci Miłosiernych liczy ponad 3 000 woluminów (z tego 194 starodruki oraz około 1 700 książek dawnych, wydanych do połowy XX w.) i dodatkowo ok. 200 rękopisów w archiwum. Od początku swojego istnienia jest przechowywany w siedzibie Konwentu. Biblioteka w dalszym ciągu powiększa swoje zasoby, stając się istotną w cieszyńskim środowisku placówką, oferującą czytelnikowi dzieła głównie z zakresu teologii, medycyny oraz historii Kościoła. 

<p style="text-align: justify;"><strong>Antoni de Govea, Leben, Tod und Wunder-Werck de&szlig; heiligen Joannis Dei, Prag 1711</strong><br>
Książka, będąca klasycznym przykładem dzieła hagiograficznego, poświęcona została założycielowi Zakonu Braci Miłosiernych, św. Janowi Bożemu (1495-1550). Urodzony w portugalskiej miejscowości Monterom-o-Novo Jan Boży (właśc.. Cidade), spędził młodość jako żołnierz, na codzień spotykając się z b&oacute;lem i cierpieniem. Pod wpływem tych doświadczeń oraz kazań Jana z &Aacute;vila przeżył głębokie nawr&oacute;cenie i w 1539 r. założył w Grenadzie pierwszy przytułek dla chorych i potrzebujących. Na fali reform Dobory Trydenckiego II jego dzieło dynamicznie się rozwijało. W okresie rząd&oacute;w Filipa II hojnie obdarzani środkami finansowymi bonifratrzy rozpoczęli ekspansję swojego charyzmatu na tereny całej katolickiej Europy, wszędzie niosąc pomoc i pocieszenie. Widoczny na zdjęciu miedzioryt przedstawia św. Jana Bożego na tle jego dzieł.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Antoni de Govea, Leben, Tod und Wunder-Werck de&szlig; heiligen Joannis Dei, Prag 1711</strong><br> Książka, będąca klasycznym przykładem dzieła hagiograficznego, poświęcona została założycielowi Zakonu Braci Miłosiernych, św. Janowi Bożemu (1495-1550). Urodzony w portugalskiej miejscowości Monterom-o-Novo Jan Boży (właśc.. Cidade), spędził młodość jako żołnierz, na codzień spotykając się z b&oacute;lem i cierpieniem. Pod wpływem tych doświadczeń oraz kazań Jana z &Aacute;vila przeżył głębokie nawr&oacute;cenie i w 1539 r. założył w Grenadzie pierwszy przytułek dla chorych i potrzebujących. Na fali reform Dobory Trydenckiego II jego dzieło dynamicznie się rozwijało. W okresie rząd&oacute;w Filipa II hojnie obdarzani środkami finansowymi bonifratrzy rozpoczęli ekspansję swojego charyzmatu na tereny całej katolickiej Europy, wszędzie niosąc pomoc i pocieszenie. Widoczny na zdjęciu miedzioryt przedstawia św. Jana Bożego na tle jego dzieł.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Jan Drachny, Widok klasztoru i kościoła Bonifratr&oacute;w w końcu XVIII w. </strong>Rysunek wykonany przez Jana Drachnego, absolwenta Uniwersytetu Wiedeńskiego, p&oacute;źniejszego wsp&oacute;łtw&oacute;rcę wieży ratuszowej w Cieszynie oraz architekta Rzeczypospolitej Krakowskiej. Budowę klasztornego kompleksu w Cieszynie ukończono w 1719 r. Wznosił się on na wzg&oacute;rzu, w sąsiedztwie XVI-wiecznego kościoła pw. Św. Tr&oacute;jcy. Do 1800 r. w klasztornym szpitalu opiekę znaleźć miało 40 000 pacjent&oacute;w, spośr&oacute;d kt&oacute;rych 37 000 wr&oacute;ciło do zdrowia.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Jan Drachny, Widok klasztoru i kościoła Bonifratr&oacute;w w końcu XVIII w. </strong>Rysunek wykonany przez Jana Drachnego, absolwenta Uniwersytetu Wiedeńskiego, p&oacute;źniejszego wsp&oacute;łtw&oacute;rcę wieży ratuszowej w Cieszynie oraz architekta Rzeczypospolitej Krakowskiej. Budowę klasztornego kompleksu w Cieszynie ukończono w 1719 r. Wznosił się on na wzg&oacute;rzu, w sąsiedztwie XVI-wiecznego kościoła pw. Św. Tr&oacute;jcy. Do 1800 r. w klasztornym szpitalu opiekę znaleźć miało 40 000 pacjent&oacute;w, spośr&oacute;d kt&oacute;rych 37 000 wr&oacute;ciło do zdrowia.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Protocollum hospitalis Teschinensis ff. Misericordiae ... ab Anno 1773<br>
</strong>Rejestr pacjent&oacute;w, przyjętych do szpitala bonifratr&oacute;w w Cieszynie w latach 1773-1804, zawierający imiona i nazwiska chorych, ich wiek, wyznanie, miejsce urodzenia i zamieszkania, datę przyjęcia, diagnozę, spos&oacute;b leczenie oraz datę wypisu ze szpitala, lub też datę ewentualnego zgonu. Rejestr, w 2009 r. poddany gruntownej konserwacji, jest największą objętościowo jednostką w zasobie klasztornego archiwum (23x37x14 cm, 7 kg). Zachowana tam dokumentacja szpitala bonifratr&oacute;w w Cieszynie z okresu od końca XVII wieku aż po II wojnę światową stanowi nieocenione źr&oacute;dło dla badaczy demografii historycznej, a pośrednio wszystkich historyk&oacute;w zajmujących się dziejami Śląska Cieszyńskiego, kt&oacute;rzy korzystać mogą np. z materiał&oacute;w dotyczących skali epidemii spadających na miasto i jego okolicę.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Protocollum hospitalis Teschinensis ff. Misericordiae ... ab Anno 1773<br> </strong>Rejestr pacjent&oacute;w, przyjętych do szpitala bonifratr&oacute;w w Cieszynie w latach 1773-1804, zawierający imiona i nazwiska chorych, ich wiek, wyznanie, miejsce urodzenia i zamieszkania, datę przyjęcia, diagnozę, spos&oacute;b leczenie oraz datę wypisu ze szpitala, lub też datę ewentualnego zgonu. Rejestr, w 2009 r. poddany gruntownej konserwacji, jest największą objętościowo jednostką w zasobie klasztornego archiwum (23x37x14 cm, 7 kg). Zachowana tam dokumentacja szpitala bonifratr&oacute;w w Cieszynie z okresu od końca XVII wieku aż po II wojnę światową stanowi nieocenione źr&oacute;dło dla badaczy demografii historycznej, a pośrednio wszystkich historyk&oacute;w zajmujących się dziejami Śląska Cieszyńskiego, kt&oacute;rzy korzystać mogą np. z materiał&oacute;w dotyczących skali epidemii spadających na miasto i jego okolicę.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Antoni Janusz, Praca codzienna, coroczna i całożywotna każdego chrześcianina katolickiego, Cieszyn 1857.</strong> <br>
Aż do połowy XIX w. zar&oacute;wno w kościołach katolickich, jak i ewangelickich na Śląsku Cieszyńskim używano czeskich książek modlitewnych. Przełomem było ukazanie się w 1857 r. kancjonału opracowanego przez proboszcza w Zebrzydowicach, ks. Antoniego Janusza (1820-1861). Mimo użycia łacińskiej czcionki, niestosowanej dotąd w wydawnictwach przeznaczonych dla ludu, modlitewnik &oacute;w zyskał sobie wśr&oacute;d wiernych wielką popularność i wielokrotnie wznawiany, już w XIX w. na większości obszaru Śląska Cieszyńskiego wyparł z użycia modlitewniki czeskie.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Antoni Janusz, Praca codzienna, coroczna i całożywotna każdego chrześcianina katolickiego, Cieszyn 1857.</strong> <br> Aż do połowy XIX w. zar&oacute;wno w kościołach katolickich, jak i ewangelickich na Śląsku Cieszyńskim używano czeskich książek modlitewnych. Przełomem było ukazanie się w 1857 r. kancjonału opracowanego przez proboszcza w Zebrzydowicach, ks. Antoniego Janusza (1820-1861). Mimo użycia łacińskiej czcionki, niestosowanej dotąd w wydawnictwach przeznaczonych dla ludu, modlitewnik &oacute;w zyskał sobie wśr&oacute;d wiernych wielką popularność i wielokrotnie wznawiany, już w XIX w. na większości obszaru Śląska Cieszyńskiego wyparł z użycia modlitewniki czeskie.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Gaspar Erhard, Kristusovo življenje in smert v premi&scaron;ljevanjich in molitvach, V Celovcu 1873</strong><br>
Modlitewnik wydany w Klagenfurcie (Celovec) w języku karynckim, przez niekt&oacute;rych lingwist&oacute;w uznawanym za dialekt języka słoweńskiego, przez innych traktowanym jako odrębny język, dziś zaliczany do martwych. Autor modlitewnika, Caspar (Gaspar) Erhard (1670 - 1743), jeszcze w połowie XIX w. był jednym z bardziej znanych teolog&oacute;w w kręgu oddziaływania kultury niemieckiej.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Gaspar Erhard, Kristusovo življenje in smert v premi&scaron;ljevanjich in molitvach, V Celovcu 1873</strong><br> Modlitewnik wydany w Klagenfurcie (Celovec) w języku karynckim, przez niekt&oacute;rych lingwist&oacute;w uznawanym za dialekt języka słoweńskiego, przez innych traktowanym jako odrębny język, dziś zaliczany do martwych. Autor modlitewnika, Caspar (Gaspar) Erhard (1670 - 1743), jeszcze w połowie XIX w. był jednym z bardziej znanych teolog&oacute;w w kręgu oddziaływania kultury niemieckiej.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Karl Herdach, Wem dient die Sozialdemokratie?, Warnsdorf [1898]</strong> Przykład jednej z niezliczonych wysokonakładowych broszur z przełomu XIX i XX w., traktujących o nowych w&oacute;wczas pojęciach socjaldemokracji, anarchii, czy komunizmu. Z uwagi na ulotny charakter druku, niewiele jego egzemplarzy zachowało się do dnia dzisiejszego. Istnienie owego druku w zbiorach cieszyńskich Bonifratr&oacute;w jest dowodem, iż braciom, kt&oacute;rych charyzmat koncentruje się na pomocy chorym i potrzebującym, nie obce były nowe prądy filozoficzne i polityczne. Podobnych broszur i druk&oacute;w ulotnych, dających obraz toczących się w XIX w. spor&oacute;w ideologicznych, znajduje się sporo w zasobie biblioteki cieszyńskich bonifratr&oacute;w.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Karl Herdach, Wem dient die Sozialdemokratie?, Warnsdorf [1898]</strong> Przykład jednej z niezliczonych wysokonakładowych broszur z przełomu XIX i XX w., traktujących o nowych w&oacute;wczas pojęciach socjaldemokracji, anarchii, czy komunizmu. Z uwagi na ulotny charakter druku, niewiele jego egzemplarzy zachowało się do dnia dzisiejszego. Istnienie owego druku w zbiorach cieszyńskich Bonifratr&oacute;w jest dowodem, iż braciom, kt&oacute;rych charyzmat koncentruje się na pomocy chorym i potrzebującym, nie obce były nowe prądy filozoficzne i polityczne. Podobnych broszur i druk&oacute;w ulotnych, dających obraz toczących się w XIX w. spor&oacute;w ideologicznych, znajduje się sporo w zasobie biblioteki cieszyńskich bonifratr&oacute;w.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Christian Friedrich Daniel, Sammlung medicinischer Gutachten und Zeugnisse &uuml;ber Besichtigungen und Er&ouml;ffnungen todter K&ouml;rper etc., Leipzig 1776.</strong> <br>
Dzieło niemieckiego lekarza Ch. F. Daniela, wydane pośmiertnie przez jego - pod&oacute;wczas 23-letniego - syna i imiennika. Ch. F. Daniel urodził się 13 września 1714 roku w Sondershausen, studiował medycynę w Jenie i Halle. P&oacute;źniej został wykładowca akademickim anatomii w Halle oraz lekarzem nadwornych książąt von Schwarzburg-Sondershausen. Interesował się r&oacute;wnież patologią ciąży. <em>Sammlung medicinischer Gutachten</em>, stanowiący część bogatej kolekcji ksiąg medycznych znajdujących się w posiadaniu cieszyńskich bonifratr&oacute;w, zawiera bogaty materiał ilustracyjny. Na reprodukcji widoczny zdeformowany pł&oacute;d człowieka.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Christian Friedrich Daniel, Sammlung medicinischer Gutachten und Zeugnisse &uuml;ber Besichtigungen und Er&ouml;ffnungen todter K&ouml;rper etc., Leipzig 1776.</strong> <br> Dzieło niemieckiego lekarza Ch. F. Daniela, wydane pośmiertnie przez jego - pod&oacute;wczas 23-letniego - syna i imiennika. Ch. F. Daniel urodził się 13 września 1714 roku w Sondershausen, studiował medycynę w Jenie i Halle. P&oacute;źniej został wykładowca akademickim anatomii w Halle oraz lekarzem nadwornych książąt von Schwarzburg-Sondershausen. Interesował się r&oacute;wnież patologią ciąży. <em>Sammlung medicinischer Gutachten</em>, stanowiący część bogatej kolekcji ksiąg medycznych znajdujących się w posiadaniu cieszyńskich bonifratr&oacute;w, zawiera bogaty materiał ilustracyjny. Na reprodukcji widoczny zdeformowany pł&oacute;d człowieka.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>August Gottlieb Richter, Anfangsgr&uuml;nde der Wundarzneykunst, Wien 1799</strong><br>
August Gottlieb Richter (1742-1812) był jednym z najwybitniejszych i najbardziej znanych chirurg&oacute;w niemieckich przełomu XVIII i XIX w. Swoje badania prowadził na uniwersytecie w Getyndze. Opracowanie znajdujące się w bibliotece cieszyńskich bonifratr&oacute;w to sz&oacute;sty z siedmiu tom&oacute;w wydawnictwa, przez kilka dziesiątk&oacute;w lat stanowiącego podstawę sztuki cyrylickiej nie tylko w Niemczech, ale i poza granicami Rzeszy. Dzieło opatrzona jest tablicami, ukazującymi narzędzia służące chirurgom w drugiej połowie XVIII w.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>August Gottlieb Richter, Anfangsgr&uuml;nde der Wundarzneykunst, Wien 1799</strong><br> August Gottlieb Richter (1742-1812) był jednym z najwybitniejszych i najbardziej znanych chirurg&oacute;w niemieckich przełomu XVIII i XIX w. Swoje badania prowadził na uniwersytecie w Getyndze. Opracowanie znajdujące się w bibliotece cieszyńskich bonifratr&oacute;w to sz&oacute;sty z siedmiu tom&oacute;w wydawnictwa, przez kilka dziesiątk&oacute;w lat stanowiącego podstawę sztuki cyrylickiej nie tylko w Niemczech, ale i poza granicami Rzeszy. Dzieło opatrzona jest tablicami, ukazującymi narzędzia służące chirurgom w drugiej połowie XVIII w.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Ludwik Perzyna, Nauki cyrulickiey krotko zebranej ... część II,. w Kaliszu 1793</strong><br>
Brat Ludwik Perzyna (1742-1800), bonifrater, był jednym z pierwszych polskich autor&oacute;w traktujących o podstawowych zasadach chirurgii. Według pewnych przekaz&oacute;w, miał jakiś czas przebywać w Cieszynie. Jego wydana w trzech częściach <em>Nauka cyrulicka</em>, przez wiele dziesięcioleci stanowiła najpopularniejszy wśr&oacute;d polskich bonifratr&oacute;w podręcznik chirurgii.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Ludwik Perzyna, Nauki cyrulickiey krotko zebranej ... część II,. w Kaliszu 1793</strong><br> Brat Ludwik Perzyna (1742-1800), bonifrater, był jednym z pierwszych polskich autor&oacute;w traktujących o podstawowych zasadach chirurgii. Według pewnych przekaz&oacute;w, miał jakiś czas przebywać w Cieszynie. Jego wydana w trzech częściach <em>Nauka cyrulicka</em>, przez wiele dziesięcioleci stanowiła najpopularniejszy wśr&oacute;d polskich bonifratr&oacute;w podręcznik chirurgii.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Zoologia czyli zwierzętopismo, dla szk&oacute;ł narodowych pierwszy raz wydane, Warszawa 1789</strong><br>
Książka sygnowana jego pieczęcią Ludwika Perzyny, co wskazywać może, że należała do jego pokaźnej kolekcji książek z zakresu medycyny oraz nauk przyrodniczych. Największa część owego księgozbioru znajduje się obecnie w Bibliotece Miasta Stołecznego Warszawy Prezentowane tutaj dzieło zawiera kompendium &oacute;wczesnej wiedzy z dziedziny zoologii. Jego treści zilustrowane zostały pięcioma starannie wykonanymi tablicami, przedstawiającymi zar&oacute;wno zwierzęta, jak i anatomię człowieka. Ciekawostką jest pieczęć Biblioteki Konwentu O.O. Bonifratr&oacute;w w Wilnie, kt&oacute;ra obrazuje skomplikowane losy książek należących niegdyś do kolekcji O. Ludwika Perzyny.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Zoologia czyli zwierzętopismo, dla szk&oacute;ł narodowych pierwszy raz wydane, Warszawa 1789</strong><br> Książka sygnowana jego pieczęcią Ludwika Perzyny, co wskazywać może, że należała do jego pokaźnej kolekcji książek z zakresu medycyny oraz nauk przyrodniczych. Największa część owego księgozbioru znajduje się obecnie w Bibliotece Miasta Stołecznego Warszawy Prezentowane tutaj dzieło zawiera kompendium &oacute;wczesnej wiedzy z dziedziny zoologii. Jego treści zilustrowane zostały pięcioma starannie wykonanymi tablicami, przedstawiającymi zar&oacute;wno zwierzęta, jak i anatomię człowieka. Ciekawostką jest pieczęć Biblioteki Konwentu O.O. Bonifratr&oacute;w w Wilnie, kt&oacute;ra obrazuje skomplikowane losy książek należących niegdyś do kolekcji O. Ludwika Perzyny.</p>