Cieszyńskie dziedzictwo piśmiennicze
2010-04-06 09:40:51

          Cieszyn jest jedynym miastem na historycznym obszarze Górnego Śląska, w którym niemal w całości przetrwały gromadzone od stuleci zasoby archiwalne oraz kolekcje biblioteczne o publicznej i prywatnej proweniencji. Składając się z kilkunastu odrębnych zespołów historycznych, łącznie obejmują one ponad 900 metrów bieżących akt archiwalnych, 18 000 jednostek inwentarzowych rękopisów bibliotecznych, 24 000 woluminów starych druków oraz 150 000 woluminów druków wydanych w latach 1801-1945. W ich skład wchodzą zarówno źródła archiwalne, rękopisy biblioteczne oraz druki powstałe w regionie, jak i piśmiennictwo, które począwszy od średniowiecza docierało na Śląsk Cieszyński z obszaru całej Europy, inspirując rozwój kultury regionu i kształtując jej specyfikę. Znaleźć tu można dzieła napisane w większości języków europejskich, związane z różnymi kręgami narodowymi i wyznaniowymi, reprezentatywne dla wszystkich obecnych w kulturze europejskiej nurtów ideowych. Ze względu na swoją proweniencję, historię określaną wielowiekowym związkiem z regionem, a także zawartość, zbiory te – zarówno jako zespół kolekcji, jak i zbiór pojedynczych egzemplarzy, nierzadko cennych i unikalnych w skali uniwersalnej – stanowią nie tylko najważniejszy zabytek piśmienniczej kultury regionu (po obu stronach polsko-czeskiej granicy) i podstawową bazę źródłową do badań nad jego przeszłością, ale także istotny składnik europejskiego dziedzictwa kultury. Są one jednocześnie czynnikiem decydującym o wyjątkowej pozycji Cieszyna w skali całego Górnego Śląska, gdzie bądź to w przeszłości przerwana została ciągłość gromadzenia zbiorów archiwalnych i bibliotecznych, bądź też zbiory o podobnym charakterze zostały utracone, albo też stworzone dopiero w XX w. poprzez komasację kolekcji powstałych w innych rejonach. Współcześnie większość zabytkowych kolekcji bibliotecznych znajduje się w strukturze Książnicy Cieszyńskiej, większość z kolei dawnych zespołów archiwalnych wchodzi w skład cieszyńskiego Oddziału Archiwum Państwowego w Katowicach. Pozostałe są własnością instytucji, przy których zostały niegdyś stworzone: Biblioteka i Archiwum im. Tschammera funkcjonuje przy Parafii Ewangelicko-Augsburskiej, Biblioteka Dekanalna stanowi własność Parafii św. Marii Magdaleny (aktualnie w wieloletnim depozycie Książnicy Cieszyńskiej), Archiwum i Biblioteka OO. Bonifratrów pozostaje w strukturze Konwentu Braci Miłosiernych, a znaczna część księgozbioru dawnego Muzeum Miejskiego wchodzi w skład Muzeum Śląska Cieszyńskiego.

<p style="text-align: justify;"><strong>Miedzioryt wykonany wg rysunku Fryderyka Bernarda Wernera, przedstawiający panoramę Cieszyna w połowie XVIII w., zamieszczony w dziele: <em>Scenographia Urbium Silesiae</em>, N&uuml;rnberg 1735.</strong> <br>
Numerem 4. oznaczono kamienicę należącą do Gottllieby von Manteuffel, obecnie stanowiącą siedzibę Książnicy Cieszyńskiej, numerem 8. klasztor bonifratr&oacute;w, a numerem 16. kości&oacute;ł Jezusowy, w kt&oacute;rym ulokowana została Biblioteka im. Tschammera.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Miedzioryt wykonany wg rysunku Fryderyka Bernarda Wernera, przedstawiający panoramę Cieszyna w połowie XVIII w., zamieszczony w dziele: <em>Scenographia Urbium Silesiae</em>, N&uuml;rnberg 1735.</strong> <br> Numerem 4. oznaczono kamienicę należącą do Gottllieby von Manteuffel, obecnie stanowiącą siedzibę Książnicy Cieszyńskiej, numerem 8. klasztor bonifratr&oacute;w, a numerem 16. kości&oacute;ł Jezusowy, w kt&oacute;rym ulokowana została Biblioteka im. Tschammera.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Panorama wsp&oacute;łczesnego Cieszyna.</strong> <br>
W lewym dolnym rogu widoczna siedziba Książnicy Cieszyńskiej, w prawym g&oacute;rnym - kości&oacute;ł Jezusowy.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Panorama wsp&oacute;łczesnego Cieszyna.</strong> <br> W lewym dolnym rogu widoczna siedziba Książnicy Cieszyńskiej, w prawym g&oacute;rnym - kości&oacute;ł Jezusowy.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Wypi&szlig; z Inventarze ... teykagiczy se wssech pozustalych knih po Neb[oztiku] urozenym Panu Panu Girzyku Sobku swobodnym Panu z Kornicz. </strong><br>
Wyciąg z inwentarza sporządzonego po śmierci cieszyńskiego szlachcica Jerzego Sobka z Kornic (+1649), pana na Rudzicy, Landeku i Ropicy. Zawiera wykaz ponad 570 dzieł składających się na pozostawioną przez zmarłego kolekcję książek. Pokaźna objętość, pozwalająca ulokować księgozbi&oacute;r Jerzego Sobka wśr&oacute;d największych pod&oacute;wczas śląskich bibliotek dworskich, zyskuje jeszcze na znaczeniu, jeśli odnieść ją do zawartości kolekcji. Wchodzące w jej skład dzieła składają się bowiem na kanon &oacute;wczesnej literatury europejskiej, tak świeckiej, jak i religijnej, przy czym na r&oacute;wnych prawach występowały tu publikacje autor&oacute;w luterańskich, kalwińskich, katolickich, a nawet przynależnych do nurtu tak zwanej drugiej reformacji. Wsp&oacute;łcześnie niekt&oacute;re z należących do Jerzego Sobka książek odnaleźć można w Bibliotece im. Tschammera.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Wypi&szlig; z Inventarze ... teykagiczy se wssech pozustalych knih po Neb[oztiku] urozenym Panu Panu Girzyku Sobku swobodnym Panu z Kornicz. </strong><br> Wyciąg z inwentarza sporządzonego po śmierci cieszyńskiego szlachcica Jerzego Sobka z Kornic (+1649), pana na Rudzicy, Landeku i Ropicy. Zawiera wykaz ponad 570 dzieł składających się na pozostawioną przez zmarłego kolekcję książek. Pokaźna objętość, pozwalająca ulokować księgozbi&oacute;r Jerzego Sobka wśr&oacute;d największych pod&oacute;wczas śląskich bibliotek dworskich, zyskuje jeszcze na znaczeniu, jeśli odnieść ją do zawartości kolekcji. Wchodzące w jej skład dzieła składają się bowiem na kanon &oacute;wczesnej literatury europejskiej, tak świeckiej, jak i religijnej, przy czym na r&oacute;wnych prawach występowały tu publikacje autor&oacute;w luterańskich, kalwińskich, katolickich, a nawet przynależnych do nurtu tak zwanej drugiej reformacji. Wsp&oacute;łcześnie niekt&oacute;re z należących do Jerzego Sobka książek odnaleźć można w Bibliotece im. Tschammera.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Quaestiones welche Herr Ephraim Ignatius Naso ... au&szlig; dem Rathau&szlig; zu Teschen den 22sten May Anno 1663. proponiret, und dar&uuml;ber eine schriftliche Resolution, und au&szlig;f&uuml;hrl. Information begehret hat<br>
</strong>Przygotowany na zlecenie władz Cieszyna konspekt odpowiedzi na ankietę adresowaną do miast śląskich, rozpisaną przez Efraima Nasona von L&ouml;wenfel&szlig; (+po 1680), pochodzącego z Bolesławca nauczyciela, jurystę i historyka, kt&oacute;ry gromadził materiał do przygotowywanej przez siebie i nigdy nieukończonej monografii Śląska. Konspekt obejmuje odpowiedzi na trzydzieści pytań dotyczących historii Cieszyna, a także r&oacute;żnych aspekt&oacute;w wsp&oacute;łczesnego życia miasta i jako taki stanowi rodzaj &quot;autoportretu&quot; Cieszyna sprzed 350 lat. Reprodukowana strona zawiera m.in. informacje na temat splądrowania przez Szwed&oacute;w w 1645 r. archiwum miejskiego.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Quaestiones welche Herr Ephraim Ignatius Naso ... au&szlig; dem Rathau&szlig; zu Teschen den 22sten May Anno 1663. proponiret, und dar&uuml;ber eine schriftliche Resolution, und au&szlig;f&uuml;hrl. Information begehret hat<br> </strong>Przygotowany na zlecenie władz Cieszyna konspekt odpowiedzi na ankietę adresowaną do miast śląskich, rozpisaną przez Efraima Nasona von L&ouml;wenfel&szlig; (+po 1680), pochodzącego z Bolesławca nauczyciela, jurystę i historyka, kt&oacute;ry gromadził materiał do przygotowywanej przez siebie i nigdy nieukończonej monografii Śląska. Konspekt obejmuje odpowiedzi na trzydzieści pytań dotyczących historii Cieszyna, a także r&oacute;żnych aspekt&oacute;w wsp&oacute;łczesnego życia miasta i jako taki stanowi rodzaj &quot;autoportretu&quot; Cieszyna sprzed 350 lat. Reprodukowana strona zawiera m.in. informacje na temat splądrowania przez Szwed&oacute;w w 1645 r. archiwum miejskiego.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Franz von Fahrenschon, Portret Leopolda Jana Szersznika (olej), Praga 1774</strong><br>
Ks. Leopold Jan Szersznik (1747-1814), eksjezuita, był nie tylko tw&oacute;rcą publicznej biblioteki i muzeum, ale także uczonym, kt&oacute;ry zapoczątkował badania regionalne, wybitnym pedagogiem i reformatorem szkolnictwa oraz działaczem komunalnym, wszechstronnie zasłużonym dla rozwoju Cieszyna w XVIII i XIX w. Jego najstarszy portret powstał zapewne na zakończenie studi&oacute;w w Pradze, kiedy to - za sprawą wygranej w rozpisanym w 1772 r. przez &quot;Societas Jablonoviana&quot; konkursie na pracę naukową poświęconą Słowiańszczyźnie - L. J. Szersznik stał się postacią znaną wśr&oacute;d praskich uczonych.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Franz von Fahrenschon, Portret Leopolda Jana Szersznika (olej), Praga 1774</strong><br> Ks. Leopold Jan Szersznik (1747-1814), eksjezuita, był nie tylko tw&oacute;rcą publicznej biblioteki i muzeum, ale także uczonym, kt&oacute;ry zapoczątkował badania regionalne, wybitnym pedagogiem i reformatorem szkolnictwa oraz działaczem komunalnym, wszechstronnie zasłużonym dla rozwoju Cieszyna w XVIII i XIX w. Jego najstarszy portret powstał zapewne na zakończenie studi&oacute;w w Pradze, kiedy to - za sprawą wygranej w rozpisanym w 1772 r. przez &quot;Societas Jablonoviana&quot; konkursie na pracę naukową poświęconą Słowiańszczyźnie - L. J. Szersznik stał się postacią znaną wśr&oacute;d praskich uczonych.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Księgozbi&oacute;r Leopolda Jana Szersznika w dawnej stajni pałacu Larysz&oacute;w w Cieszynie</strong><br>
Biblioteka Leopolda J. Szersznika, otwarta w 1802 r. i wkr&oacute;tce potem obdarzona przywilejem używania tytułu &quot;cesarsko-kr&oacute;lewskiej&quot;, stała się pierwszą publiczną plac&oacute;wką tego typu na terenie G&oacute;rnego Śląska. Dzięki zapobiegliwości założyciela, kt&oacute;ry opierając się niemal wyłącznie na własnych środkach finansowych zapewnił jej odpowiednią siedzibę, umeblowanie, dokumentację katalogową i inwentarzową, a przede wszystkim zabezpieczył dalszy byt poprzez założenie fundacji, przetrwała ona do czas&oacute;w wsp&oacute;łczesnych, zachowując pierwotny układ, pełną zawartość i dawne wyposażenie. Obecnie biblioteka ta liczy ok. 15 000 wolumin&oacute;w dzieł drukowanych, w tym ponad 11 000 starych druk&oacute;w, 39 inkunabuł&oacute;w i ok. 1000 jednostek ewidencyjnych rękopis&oacute;w. Fotografia prezentuje wnętrze biblioteki Leopolda Jana Szersznika w dawnej stajni pałacu Larysz&oacute;w w Cieszynie, kt&oacute;re to wnętrze w latach trzydziestych XX w. uznawano za jedno z najpiękniejszych pomieszczeń bibliotecznych w Polsce.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Księgozbi&oacute;r Leopolda Jana Szersznika w dawnej stajni pałacu Larysz&oacute;w w Cieszynie</strong><br> Biblioteka Leopolda J. Szersznika, otwarta w 1802 r. i wkr&oacute;tce potem obdarzona przywilejem używania tytułu &quot;cesarsko-kr&oacute;lewskiej&quot;, stała się pierwszą publiczną plac&oacute;wką tego typu na terenie G&oacute;rnego Śląska. Dzięki zapobiegliwości założyciela, kt&oacute;ry opierając się niemal wyłącznie na własnych środkach finansowych zapewnił jej odpowiednią siedzibę, umeblowanie, dokumentację katalogową i inwentarzową, a przede wszystkim zabezpieczył dalszy byt poprzez założenie fundacji, przetrwała ona do czas&oacute;w wsp&oacute;łczesnych, zachowując pierwotny układ, pełną zawartość i dawne wyposażenie. Obecnie biblioteka ta liczy ok. 15 000 wolumin&oacute;w dzieł drukowanych, w tym ponad 11 000 starych druk&oacute;w, 39 inkunabuł&oacute;w i ok. 1000 jednostek ewidencyjnych rękopis&oacute;w. Fotografia prezentuje wnętrze biblioteki Leopolda Jana Szersznika w dawnej stajni pałacu Larysz&oacute;w w Cieszynie, kt&oacute;re to wnętrze w latach trzydziestych XX w. uznawano za jedno z najpiękniejszych pomieszczeń bibliotecznych w Polsce.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Karl Georg Rumi, Evangelische Kirchenbibliothek zu Teschen in Schlesien, &quot;Intelligenzblatt der Annalen der Literatur&quot;, Juni 1807</strong><br>
Artykuł poświęcony Bibliotece im. Tschammera, pi&oacute;ra Karla Georga Rumiego (1780-1847), znanego austriackiego uczonego, w owym czasie konrektora Gimnazjum ewangelickiego w Cieszynie, opublikowany na łamach prestiżowego wiedeńskiego czasopisma poświęconego literaturze, był pierwszą w og&oacute;le publikacją w całości poświęconą cieszyńskiej bibliotece. W artykule zamieszczono m.in. tekst testamentu Rudolfa Bogumiła Tschammera, a także zatwierdzony w 1799 r. regulamin biblioteki, zobowiązujący jej opiekun&oacute;w nie tylko do systematycznego katalogowania zbior&oacute;w, ale też do dbałości o ich stan techniczny, w tym przeprowadzania przynajmniej raz w roku gruntownego czyszczenia książek. Dwa miesiące po opublikowaniu artykułu o bibliotece im. Tschammera K. G. Rumi ogłosił na łamach &quot;Intelligenzblatt der Annalen der Literatur&quot; także kr&oacute;tki komunikat na temat biblioteki Leopolda Jana Szersznika.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Karl Georg Rumi, Evangelische Kirchenbibliothek zu Teschen in Schlesien, &quot;Intelligenzblatt der Annalen der Literatur&quot;, Juni 1807</strong><br> Artykuł poświęcony Bibliotece im. Tschammera, pi&oacute;ra Karla Georga Rumiego (1780-1847), znanego austriackiego uczonego, w owym czasie konrektora Gimnazjum ewangelickiego w Cieszynie, opublikowany na łamach prestiżowego wiedeńskiego czasopisma poświęconego literaturze, był pierwszą w og&oacute;le publikacją w całości poświęconą cieszyńskiej bibliotece. W artykule zamieszczono m.in. tekst testamentu Rudolfa Bogumiła Tschammera, a także zatwierdzony w 1799 r. regulamin biblioteki, zobowiązujący jej opiekun&oacute;w nie tylko do systematycznego katalogowania zbior&oacute;w, ale też do dbałości o ich stan techniczny, w tym przeprowadzania przynajmniej raz w roku gruntownego czyszczenia książek. Dwa miesiące po opublikowaniu artykułu o bibliotece im. Tschammera K. G. Rumi ogłosił na łamach &quot;Intelligenzblatt der Annalen der Literatur&quot; także kr&oacute;tki komunikat na temat biblioteki Leopolda Jana Szersznika.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Protok&oacute;ł z zebrania Towarzystwa Czytelni Polskiej w dn. 18.3.1849 r. </strong>Ruch narodowy na Śląsku Cieszyńskim zapoczątkowało kilku chłopskich syn&oacute;w, pobierających naukę w cieszyńskim Gimnazjum ewangelickim. Założone z ich inicjatywy w 1848 r. Towarzystwo dla Wydoskonalenia się w Języku Polskim, zwane także Czytelnią Polską, postawiło sobie za cel upowszechnienie polskiego języka literackiego i kultury polskiej. W pracach Czytelni ważną rolę odegrała powołana 18 marca 1849 r. Biblioteka Polska dla Ludu Kraju Cieszyńskiego, pierwszy polski księgozbi&oacute;r publiczny na Śląsku Cieszyńskim. Jego właścicielem uczyniono formalnie &quot;lud kraju Cieszyńskiego w granicach od Ostrawicy aż do Białki&quot;. Czytelnia stała się kuźnią kadr dla wszystkich p&oacute;źniejszych inicjatyw kulturalnych, oświatowych, gospodarczych, społecznych i politycznych, podejmowanych na rzecz polskiej społeczności na Śląsku Cieszyńskim. Jej księgozbi&oacute;r, skonfiskowany w 1855 r. na mocy rozporządzeń władz austriackich, a rewindykowany przez założoną w 1861 r. Czytelnię Ludową, znajduje się obecnie w zbiorach Książnicy Cieszyńskiej, do kt&oacute;rej trafiła także zasadnicza część archiwum Towarzystwa dla Wydoskonalenia się w Języku Polskim.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Protok&oacute;ł z zebrania Towarzystwa Czytelni Polskiej w dn. 18.3.1849 r. </strong>Ruch narodowy na Śląsku Cieszyńskim zapoczątkowało kilku chłopskich syn&oacute;w, pobierających naukę w cieszyńskim Gimnazjum ewangelickim. Założone z ich inicjatywy w 1848 r. Towarzystwo dla Wydoskonalenia się w Języku Polskim, zwane także Czytelnią Polską, postawiło sobie za cel upowszechnienie polskiego języka literackiego i kultury polskiej. W pracach Czytelni ważną rolę odegrała powołana 18 marca 1849 r. Biblioteka Polska dla Ludu Kraju Cieszyńskiego, pierwszy polski księgozbi&oacute;r publiczny na Śląsku Cieszyńskim. Jego właścicielem uczyniono formalnie &quot;lud kraju Cieszyńskiego w granicach od Ostrawicy aż do Białki&quot;. Czytelnia stała się kuźnią kadr dla wszystkich p&oacute;źniejszych inicjatyw kulturalnych, oświatowych, gospodarczych, społecznych i politycznych, podejmowanych na rzecz polskiej społeczności na Śląsku Cieszyńskim. Jej księgozbi&oacute;r, skonfiskowany w 1855 r. na mocy rozporządzeń władz austriackich, a rewindykowany przez założoną w 1861 r. Czytelnię Ludową, znajduje się obecnie w zbiorach Książnicy Cieszyńskiej, do kt&oacute;rej trafiła także zasadnicza część archiwum Towarzystwa dla Wydoskonalenia się w Języku Polskim.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Katalog der Bibliothek des Techniker-Club in Teschen, Teschen 1898<br>
</strong>Już w XIX w. kilka cieszyńskich kolekcji bibliotecznych doczekało się swoich drukowanych katalog&oacute;w. W większości były to biblioteki szkolne, choć na realizację podobnych inicjatyw zdobywały się także organizacje społeczne. Tutaj prezentowany jest katalog biblioteki należącej do założonego w Cieszynie w 1874 r. Klubu Technik&oacute;w, jednego z pierwszych stowarzyszeń skupiających inteligencję techniczną, jakie powstały na obszarze Austro-Węgier.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Katalog der Bibliothek des Techniker-Club in Teschen, Teschen 1898<br> </strong>Już w XIX w. kilka cieszyńskich kolekcji bibliotecznych doczekało się swoich drukowanych katalog&oacute;w. W większości były to biblioteki szkolne, choć na realizację podobnych inicjatyw zdobywały się także organizacje społeczne. Tutaj prezentowany jest katalog biblioteki należącej do założonego w Cieszynie w 1874 r. Klubu Technik&oacute;w, jednego z pierwszych stowarzyszeń skupiających inteligencję techniczną, jakie powstały na obszarze Austro-Węgier.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Alodia Kawecka-Gryczowa, Wrażenia z bibljotek cieszyńskich, &quot;Zaranie Śląskie&quot;, 2/1936.</strong> <br>
W artykule, stanowiącym pokłosie naukowego rekonesansu, jaki w latach trzydziestych XX w. w cieszyńskich bibliotekach przeprowadziła Alodia Kawecka-Gryczowa (1903-1990), jedna z najwybitniejszych polskich literaturo- i księgoznawc&oacute;w, przeczytać można m.in.: <em>Miasto, w kt&oacute;rem dbałość o estetykę i kulturę dnia codziennego uderzają każdego przybysza, zatroszczy się z pewnością i o podniesienie życia umysłowego przez fachową organizację bibljotek i nie dopuści, aby cenny kapitał, kt&oacute;ry ma do rozporządzenia w postaci ksiązki, marniał bez oprocentowania.</em></p>
<p style="text-align: justify;"><strong>Alodia Kawecka-Gryczowa, Wrażenia z bibljotek cieszyńskich, &quot;Zaranie Śląskie&quot;, 2/1936.</strong> <br> W artykule, stanowiącym pokłosie naukowego rekonesansu, jaki w latach trzydziestych XX w. w cieszyńskich bibliotekach przeprowadziła Alodia Kawecka-Gryczowa (1903-1990), jedna z najwybitniejszych polskich literaturo- i księgoznawc&oacute;w, przeczytać można m.in.: <em>Miasto, w kt&oacute;rem dbałość o estetykę i kulturę dnia codziennego uderzają każdego przybysza, zatroszczy się z pewnością i o podniesienie życia umysłowego przez fachową organizację bibljotek i nie dopuści, aby cenny kapitał, kt&oacute;ry ma do rozporządzenia w postaci ksiązki, marniał bez oprocentowania.</em></p>